MUZEUM ZOFII KOSSAK-SZATKOWSKIEJ

ZYGMUNT SZATKOWSKI (1896 – 1976) wojskowy, major, badacz historii, literat, mąż Zofii Kossak pisarki.

 

 Zygmunt Szatkowski urodził się  31 lipca 1896 roku w Papierowicach (gmina Grójec woj. warszawskie). Ojciec August Szatkowski i matka Berta z domu Szulc wcześnie zmarli, a Zygmuntem oraz jego rodzeństwem (brat i dwie siostry) zaopiekowała się rodzina Maliszewskich. W 1908 roku rozpoczął naukę w Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Warszawie., które ukończył  w 1915 roku i uzyskał świadectwo dojrzałości. Po wyjeździe na Wołyń, został powołany do wojska rosyjskiego i przebywał w nim do grudnia 1916 roku. Następnie wstąpił do wojska polskiego jako wolontariusz do 1 Pułku Szwoleżerów (Lekkokonnych) 3  Brygady (czyli do oddziału Feliksa Jaworskiego) i tam służył aż do rozbrojenia korpusu. W 1918 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim, na którym zachowało się podanie z 22 października 1918 roku o przyjęcie w poczet słuchaczy Wydziału Filozoficznego.

 

Podjął jednak decyzję o rozpoczęciu kariery wojskowej, w wyniku czego opuścił studia na rzecz wojska. Ukończył  8 miesięczny kurs 11 Szkoły Podchorążych w Warszawie w okresie 13 XI 1918 – 28 XI  1919. Następnie został skierowany do służby w obozie szkół podoficerskich w Dęblinie (1 VII – 28-X 1919). Kolejny przydział wojskowy to Szkoła Podoficerska przy Dowództwie Frontu Litewsko-Białoruskiego, którego dowódcą był Kapitan Stawadzki. Następny etap to przeniesienie do Centralnej Szkoły Podchorążych w Warszawie. W okresie pełnienia obowiązków służbowych był też tłumaczem i oficerem łącznikowym Misji Francuskiej w Warszawie. W październiku 1921 roku został przerzucony do 51 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych, a 8 XI 1921 przydzielony do Szkoły Podoficerskiej piechoty w Grudziądzu, gdzie w okresie służby był adiutantem szkoły. Porucznik Zygmunt Szatkowski przebywał w szkole w Grudziądzu od 8 listopada 1921 do 30 września 1923 roku (czyli do momentu jej rozwiązania). W wykazie oficerów szkoły odnotowano, że służył w 51 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych w Brzeżanach.

 

Ważnym etapem w jego karierze wojskowej było ukończenie Wyższej Szkoły Wojennej (1926-1928). Oceniano go tam bardzo dobrze, przełożeni w kolejnych opiniach podkreślali jego zalety: „Wyróżnia się inteligencją, umysł bystry, trzeźwy. Rozumuje spokojnie, szybko się orientuje i decyduje rozsądnie. Posiada bardzo duże i gruntowne przygotowanie teoretyczne. Doskonały organizator pracy i ćwiczeń, bardzo dobry jako wychowawca żołnierza, w życiu codziennym równy i spokojny w uosobieniu; w miarę wymagający i bez zastrzeżeń sprawiedliwy”.

Następnie porucznik Zygmunt Szatkowski otrzymał przydział do Pułku Strzelców Podhalańskich 21 DPG w Bielsku-Białej.

 

W Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej w Górkach Wielkich znajduje się dyplom oficera Sztabu Generalnego nadany porucznikowi Zygmuntowi Szatkowskiemu w dniu 1 października 1928 i podpisany przez ministra spraw wojskowych, marszałka Polski Józefa Piłsudskiego.W „Dzienniku Personalnym Ministerstwa Spraw Wojskowych” odnotowano, że porucznikowi Zygmuntowi Szatkowskiemu z dniem 1 stycznia 1930 roku nadano stopień kapitana, a w roku następnym z dniem 1 kwietnia 1931 został On przeniesiony na okres 12 miesięcy w stan nieczynny. Kapitan dypl. Zygmunt Szatkowski służył wtedy w 21 Dywizji Piechoty Górskiej w Bielsku-Białej. Te 12 miesięcy, które spędził poza służbą, były spowodowane złamaniem nogi i kontuzji kolana. Jego skutki odczuwał zresztą do końca życia.

 

Z dniem 1 stycznia 1936 został mianowany majorem w korpusie oficerów piechoty. Nominację podpisał Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mościcki. I jeszcze jeden dokument: „Prezes Rady Ministrów stwierdza, że Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej zarządzeniem z dnia 9 listopada 1938 roku nadał Zygmuntowi Szatkowskiemu, majorowi dyplomowanemu Złoty Krzyż Zasługi po raz pierwszy za zasługi w służbie wojskowej” nadany przez Prezesa Rady Ministrów Sławoja Składkowskiego.

Zygmunt Szatkowski służył najpierw w 73 Pułku Piechoty 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty w Katowicach a następnie w Sztabie Dywizji (był m.in. I oficerem sztabu). Po czym przeniesiono go służbowo do Warszawy do Departamentu Dowodzenia Ogólnego Ministerstwa Spraw Wojskowych.W 1939 roku przebywał na misji wojskowej w Paryżu. Powrót z Francji nastąpił końcem sierpnia do Warszawy przez Jugosławię, Węgry.

 

Brał udział w kampanii wrześniowej w walkach pod Chełmem (województwo lubelskie), a następnie 20 września 1939 roku w lasach na północ od Katowic dostał się do niewoli. Poprzez obóz przejściowy pod Krakowem, przewieziony został wraz z innymi oficerami transportem do obozu jenieckiego w Murnau, gdzie przebywał do jego wyzwolenia w 1945 roku. Wstąpił do II Korpusu Polskiego gen.  Władysława Andersa. Służba wojskowa Zygmunta Szatkowskiego zakończyła się w 1946 roku demobilizacją.

 

Pierwsze znane i opublikowane teksty porucznika Zygmunta Szatkowskiego to „Legenda Szkoły”, oraz Ostatni bankiet”. Teksty te ukazały się w jednodniówce „Ostatni dzień CSPZP Nr 2” z 1923 roku wydanej przez oficerów Centralnej Szkoły Podoficerów Zawodowych nr 2 w Grudziądzu, która wydano w nakładzie 200 egz. W stopce redakcyjnej zaznaczono, że por. Zygmunt Szatkowski był w komitecie redakcyjnym tego druku.

We wtorek 14 kwietnia 1925 roku zawarł związek małżeński z Zofią Kossak wdową po Stefanie Szczuckim (pisarka przyjęła nazwisko męża Zofia Szatkowska). Po ślubie z Zofią Kossak, rozpoczęła się bardzo owocna współpraca z żoną – pisarką. Były to długie rozmowy dotyczące tematyki, koncepcji przyszłych powieści. Zygmunt Szatkowski przejął trud wyszukiwania i przygotowywania materiałów źródłowych do kolejno powstających utworów Pisarki. Był pierwszym czytelnikiem i recenzentem Jej tekstów. 

 

Zbierał i notował różne fakty i zdarzenia pod kątem przyszłych utworów literackich Żony. W relacji Mariana Siarkiewicza dotyczącej słynnej ucieczki jeńców z Murnau czytamy; „Pamiętam, że po śmierci kpt. Mamunowa  prosił mnie o relację szczegółową mjr dypl. Szatkowski – mąż Zofii Kossak-Szczuckiej – wszystko sobie odnotował o mówił, że może ten materiał wykorzysta żona.”  

 

Pobyt w Anglii to przede wszystkim ciężka fizyczna praca na farmie w Kornwalii. Ale i wiele rozmów i planów na przyszłość.

 

W lutym 1957 roku wrócili wraz z żoną Zofią z Anglii i zamieszkali w Górkach Wielkich w tzw. „domku ogrodnika”, gdyż dwór w którym mieszkali w latach międzywojennych - spłonął. To ostatni etap pisarski życia Zofii Kossak. Zygmunt Szatkowski był nieodłącznym Jej towarzyszem, pisał przedmowy do powieści. Wspólnie powstała powieść Troja Północy, a na okładce widnieją Zofia i Zygmunt Szatkowscy jako autorzy powieści, podobnie jak Dziedzictwo cz.III. Zofia Kossak tak pisała w liście do Janiny Lasockiej: „Gorąco pragnę, aby ta książka zyskała życzliwy oddźwięk u odbiorców. Nie tylko ze względu na jej zasadniczy problem narodowy, lecz ze względu na Zygmunta, który po raz pierwszy „ujawnił się” opuszczając incognito, w którym trwał przez całe życie. Bóg jeden wie, ile mnie to trudu kosztowało, by go do tego „ujawnienia” nakłonić”.

 

Janina Lasocka tak przedstawia Jego uczestnictwo w twórczości żony, opierając się na stwierdzeniach samej pisarki: „Zofia omawia technikę pisania z mężem. Codziennie po pracy wychodzą na spacer z psami i podczas tych spacerów, lub też wieczorem, planują ramy książki, szkicując jej budowę. Następnie ramy te wypełnia się materiałem historycznym przygotowanym przez Zygmunta, który jest z wykształcenia nie tylko wojskowym, ale i historykiem, a ponadto zna dobrze kilka języków obcych, więc i on tłumaczy dokumenty obcojęzyczne”. 

 

Nagła śmierć Zofii Kossak (9 kwietnia 1968) przerywa pisanie, rozmowy, plany, wspólne spacery. Po śmierci Żony pragnie by ich dom w Górkach Wielkich był miejscem związanym z Zofią, Jej  życiem i twórczością. Rozpoczęły się rozmowy z przyjaciółmi i przygotowania do udostępnienia części mieszkania dla coraz liczniejszych osób pragnących zobaczyć miejsce życia i pracy znanej Pisarki. Za namową Ludwika Brożka kierownika Oddziału Zabytkowego Biblioteki Śląskiej (z którym znali się sprzed wojny), znanego bibliofila, ustalono że w domku Szatkowskich powstanie muzeum. Zostały wykonane prace porządkujące korespondencję, zdjęcia  i księgozbiór oraz wstępna inwentaryzacja. Pracę tę wykonały Janina Lasocka i Anna Wolińska z Warszawy. Najpierw zostają udostępnione dwa pokoje do zwiedzania - jadalnia i gabinet pisarki. Następnie dochodzi do porozumienia Zygmunta Szatkowskiego z Muzeum w Cieszynie. Mąż Pisarki przekazuje korespondencję, zbiór rodzinnych fotografii,  księgozbiór, meble dzieła sztuki na ręce Witolda Iwanka Dyrektora Muzeum w Cieszynie. Cieszyńskie Muzeum organizuje w Górkach Wielkich swój Oddział. Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej rozpoczęło działalność 1 stycznia 1973 roku. Jest to muzeum o charakterze biograficznym, a jego stan zachowania nie uległ zmianie i jest takim jak za życia Pisarki i Jej Męża. Pierwszym kustoszem był Zygmunt Szatkowski, który pełnił honorowo tę funkcje do swojej śmierci. Porządkował zbiory, rozmawiał i udzielał informacji pracownikom naukowym i studentom, oraz oprowadzał zwiedzających opowiadając o Zofii Kossak i jej życiu.

 

Zygmunt Szatkowski zmarł w Cieszynie 4 listopada 1976 i został pochowany w Górkach Wielkich na miejscowym przykościelnym cmentarzu obok swej żony Zofii Kossak.

  

Dyplom Naukowy Oficera Sztabu Generalnego Nr.713 (kserokopia), Zbiory Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiw Górkach Wielkich;  Handzlik T., Zarys monograficzny powieści „Złota wolność” Zofii Kossak-Szatkowskiej, praca magisterska, Opole 1969;  Kossak Z., Wspomnienia z Kornwalii 1947-1957, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008;  Lasocka J., Życie i twórczość Zofii Kossak, maszynopis;  Nominacja na stropień majora Nr.135 (kserokopia), Zbiory Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej w Górkach Wielkich;  Pałaszewska M., Na emigracji, Oficyna Wydawnica RYTM, W-wa 1998;  Pałaszewska M., Zofia Kossak, Wyd. von Borowiecki, W-wa 1999;  Szatkowska A., Był dom..., Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006;       Szatkowski Z., Legenda szkoły, oraz Ostatni bankiet: W ostatni dzień CSPZP Nr 2, Grudziądz 1923.;  Szatkowski Z., Teczka personalna ZBOWiD Nr IV/7;  www.info.kalisz.pl/siarkiewicz/strona7.htm. 

 

Opracowanie : Dominik Dubiel

 POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ