MUZEUM ZOFII KOSSAK-SZATKOWSKIEJ

Biogram

ZOFIA KOSSAK-SZATKOWSKA p.v. Szczucka, ur. 10 VIII 1889r. w Kośminie (Lubelskie), zm. 9 IV 1968r. w Bielsku-Białej, pisarka, publicystka.

Studiowała 1912-13 malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie i 1913-14 rysunek w Ecole des Bcaux Arts w Genewie; 1917 była świadkiem wydarzeń rewolucyjnych na Wołyniu, a po I wojnie świat., gdy zamieszkała (1923) w Górkach Wielkich k. Skoczowa, zmagań o polskość Śląska: w czasie II wojny świat., była działaczką konspiracyjną), współzał. (1941) społ.-kat. organizacji Front Odrodzenia Polski oraz Rady Pomocy Żydom (krypt. Żegota); 1943-44 więziona w Oświęcimiu, po zidentyfikowaniu właść. nazwiska została na Pawiaku skazana na śmierć, a nast. uwolniona dzięki akcji władz podziemnych; 1945 zmuszona do opuszczenia kraju, przebywała w Anglii, po powrocie (1957) zamieszkała ponownie w Górkach, gdzie 1968 zostało utworzone muzeum jej imienia, a 1984 Towarzystwo im. Zofii K.; 1985 została pośm. odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przez Izr. Instytut Pamięci Nar. Jad Wa-Szem w Jerozolimie.

Debiutancka książka K. - Pożoga. Wspomnienia z Wołynia 1917-1919 (Kr 1922, Wwa 1996) dała początek nurtowi prozy wspomnieniowej, do którego należy m.in. Z otchłani (Cz 1946, Oświęcim 1998), przedstawiająca obozowe doświadczenia K.: na tle literatury "lagrowej" wyróżnia się optymistyczna wizja, zgodnie z którą człowiek jest w stanie zachować godność nawet w najskrajniejszych warunkach hitlerowskiego obozu. Najważniejszą dziedzinę twórczości K. stanowi proza hist. zapoczątkowana powieścią Beatum scelus (Kr 1924: wersja poprawiona Błogosławiona wina, Lo 1953, Wwa 1996), dotyczącą historii wykradzenia obrazu Matki Bożej z pap. kaplicy w Rzymie przez Mikołaja Sapiehę i założenia przez niego sanktuarium maryjnego w Kodniu; anegdota zaczerpnięta z historii XVII w. dała okazję do analizy procesu rel. dojrzewania gł. bohatera oraz ukazania niektórych aspektów reformacji i kontrreformacji w dziejach Rzeczypospolitej. Łączenie problematyki wiary z tematami historyczno-patriotycznymi widoczne jest też w in. powieściach, np. Z miłości (Kr 1926, Wwa 19842), Suknia Dejaniry (Gazeta Polska 11(J939) z. 174-241; Pz 1948, Wwa 1976) oraz w opowiadaniach i esejach Rok polski. Obyczaj i wiara (Lo 1955, Wwa 19974), a także cyklach opowiadań, np. Bursztyny (Pz 1936, Wwa 1996r), o dużych walorach edukacyjnych, ukazujących historię Polski w przekroju przez wieki, od najdawniejszych czasów poczynając. Inny nurt prozy K. dotyczy dziejów i specyfiki Śląska jako regionu Polski o szczeg. trudnej historii; w powieściach (np. Legnickie pole, Kr 1930, Ka 1986) i opowiadaniach np. Nieznany kraj, Wwa 1932, 1967) dała wyraz własnej fascynacji Śląskiem oraz starała się mieć swój udział w dążeniach do przywrócenia tych ziem Polsce; ta sama patriotyczna postawa była przyczyną zajęcia się przez K. tematyką ziem zach. po II wojnie światowej.

K. podejmowała również problematykę uniwersalną, czego przykładem jest najbardziej znane jej dzieło - cykl powieściowy dotyczący wypraw krzyżowych - Krzyżowcy (I-IV, Pz 1935, Wwa 1999), historii Królestwa Jeroz. - Król trędowaty (Pz 1937, Bielsko-Biała 1990) oraz postaci św. Franciszka - Bez oręża (I-II, Pz 1937, Wwa 1983); powieści wchodzące w skład tej trylogii były tłumaczone na wiele języków. Pogłębione studia hist., sięganie do wielu dokumentów źródłowych przed napisaniem każdego z dzieł hist. miało szczególne znaczenie w przypadku powieści z czasów krucjat, gdzie sceną wydarzeń była średniow. Europa oraz Bliski Wsch.: liczni bohaterowie powieści należeli do znakomitych eur. rodów rycerskich, byli dostojnikami Kościoła albo odegrali w dziejach średniowiecza znaczącą rolę, np. Piotr Eremita i Franciszek z Asyżu; szereg hist. postaci wywodzi się ze świata islamu; wielkiemu rozmachowi epickiemu towarzyszy głębokie studium społeczeństwa oraz psychiki i postaw wielu jednostek. Innym przykładem sięgania do problematyki uniwersalnej jest powieść Przymierze (Lo 1952, Wwa 1996), której tworzywem są losy Abrahama, oraz bibl. opowiadania ze zbioru Ognisty wóz (Wwa 1963). Spotkania człowieka z Bogiem K. ukazuje przede wszystkim jako przeżycia wewn.; podobnie postępuje w utworach poświeconych postaciom świętych (Szaleńcy Boży. Kr 1929, Wwa 1998), wśród nich - licznej grupie Polaków; często w sposób racjonalny tłumaczy przypisywane im cuda, istotę świętości odnajdując w zbliżeniu się człowieka do Boga, które owocuje dobrocią w stosunku do bliźnich oraz wiernością nakazom ewangelii, nawet za cenę męczeńskiej śmierci. Daleką od szablonu wizję społeczeństwa XIX w., wydarzeń związanych z powstaniem styczniowym oraz roli, jaką w nich odegrał Kościół, przedstawiła w Dziedzictwie (cz. 1, Lo 1956, Wwa 19663; cz. 2 Kierunki 8(1963) z. 10-52, 9 (1964) z. 1-28; Wwa 1964, 19683; cz. 3 wspólnie z Z. Szatkowskim, Wwa 1967-całość I-II, Wwa 1974).

K. jest też autorką utworów dla dzieci i młodzieży, np. baśni Kłopoty Kacperka, Koreckiego skrzata (Kr 1926, Wwa 1996), oraz dramatów, które przedstawiają mniejszą lit. wartość. W licznych artykułach, ogłaszanych m.in. w "Czasie" (1925-38), "Dziś i Jutro" (1925-34), "Tęczy" (1928-36), prezentowała swoje opinie na tematy lit. i społeczne.

Wytyczanie przez K. własnej drogi twórczej wielokrotnie wywoływało krytykę pochodzącą z różnych środowisk; nie wszyscy katolicy byli gotowi przyjąć prawdę o wyprawach krzyżowych i stanie Europy, w tym Kościoła, w średniowieczu; dyskusję wywołała także przedstawiona przez K. wizja obozu koncentracyjnego. Powojennych ideologów głoszących, że tylko ukazywanie wiary wchodzącej w konflikt z oficjalną doktryną lub z instytucjami rei. może dać ciekawe literacko efekty, drażniła ortodoksyjność poglądów K.; "malarskie" obrazy lit., które odgrywają ważną rolę w konstrukcji jej powieści, prowokowały do wytykania słabości konstrukcji fabularnej utworów K.

T. Parnicki, Humanizm katolicki Zofii K., PP 218(1938) 172-189; A. Szafrańska, Kossak-Szczucka. Wwa l968; J. Szczypka, Powtórka z polskiego (Szkice literackie), Wwa 1969, 129-140; E. Szonert, Bóg, człowiek, historia. O twórczości Zofii K., ŻM 19(1969) z. 2, 1-16: J.Treynadlowski. Literackie wizje historyczne Zofii K. (Teoretyczno-literackie refleksje], Kulura-Oświata-Nauka 11(1983) z. 5. 49-59; Zofia K., Wwa 1992; E. Rosner, Wokół Zofii K. Zbiór szkiców i przyczynków. Cieszyn 1995; A. Szałagan. WPPBL IV 274-279; Zwyczajna świętość. Zofia K. we wspomnieniach, Ka 1997; M. Pałaszewska. Zofia K. Wwa 1999.

Wg Mirosława Ołdakowska-Kuflowa, Encyklopedia Katolicka, t. 9, Lublin, 2002

 POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ